بررسی گونه‌های کهن الگوی چلیپا در معماری ایرانی

Abstract

چلیپا از دیرباز اهمیت ویژه‌ای در هنر و معماری ایران داشته است. پیشینه این الگو در سفالینه‌های ایران، به قدمت دوران نوسنگی است. با توجه به اهمیت معنایی چلیپا در آیین‌های ایرانی مهری و زرتشتی و زروانی، این الگو در هنر و معماری ایرانی نفوذ داشته است. چلیپا، پیش و پس از ورود اسلام به ایران، در انواع بناها، در تزیینات و تهرنگ بناها به گونه‌های مختلفی نمود داشته است. این مقاله در نظر دارد که گونه‌های مختلف این الگو را در معماری ایران و تزیینات وابسته به آن بررسی نماید. روش پژوهش به‌صورت مورد پژوهی، توصیفی و تحلیلی می‌باشد. داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای و به‌صورت میدانی گردآوری شده است. نمونه‌ها از میان انواع تزیینات بناها نظیر کاشی‌کاری، گچ‌بری، آجرکاری و نیز پلان بناهای مختلف انتخاب شده‌اند. این نمونه‌ها، از دوره مادها تا قاجار انتخاب و سپس بررسی، تحلیل و مقایسه شده‌اند. در نهایت گونه‌های مختلف چلیپا در ته رنگ بناها و تزیینات معماری ارائه شده است. با توجه به این پژوهش مشخص شد که تعدادی از گره‌های هندسی و آلات گره‌ها و نیز برخی گل اندازهای آجری و نقوش گچ‌بری‌ها، همچنین نقوش گیاهی و اسلیمی‌ها بر مبنای پنج گونه «چلیپا، چلیپای مورب، چلیپای شکسته، الگوی نه بخشی و شمسه» شکل گرفته‌اند. به‌علاوه بر اساس مطالعات انجام شده در تهرنگ برخی بناها مانند: خانه، آتشکده، مسجد و مدرسه، باغ و غیره، دوازده گونه از این الگو در ساماندهی فضایی بناهای پیش از اسلام و شش گونه از آن در دوره اسلامی به‌دست آمد. الگوی نه بخشی، ترکیبات الگوی نه بخشی، چلیپایی، چهارصفه، کوشکی، چهارباغ و چهارایوان و غیره از گونه‌های چلیپا در این حوزه بوده‌اند که ریشه همه آن‌ها را می‌توان الگوی نه بخشی دانست.