عناصر افلوطینی در اندیشه ابن‌سینا در تبیین بعضی از صفات علت اولی

Abstract

بحث انتساب صفات به خدا و چگونگی و چرایی آن از دغدغه‌های جدی دو حوزه کلام و فلسفه است. این مسأله در بخش الهیات به معنای اخص، شکل جدی‌تری به خود می‌گیرد؛ زیرا این بحث از یک سو به موضوع مدل‌های آفرینش ارتباط پیدا می‌کند و از سوی دیگر ایده خدا را در نزد معتقدان واضح می‌سازد. ابن‌سینا فیلسوف مسلمان با هر دو دغدغه به این بحث پرداخته و از این حیث شبیه افلوطین فیلسوف تأثیرگذار مغرب زمین عمل نموده است. تا آنجا که وقتی سخن از مدل‌های آفرینش نظریه صدور به میان می‌آید، افلوطین از غرب و ابن‌سینا از شرق در اذهان تداعی می‌شود. این مقاله در پی آن است تا نشان دهد که در تبیین نظریه صدور ابن‌سینا کدامیک از صفات خدا به کار می‌آیند و در نمونه افلوطینی آن از چه صفاتی تحذیر می‌شود و ابن‌سینا در این مسأله و انتساب بعضی از صفات به خدا تا چه اندازه متأثر از مدل افلوطینی است. با بررسی پاره‌ای از باورها و اعتقادات فارابی فارابی به عنوان واسطه انتقال برخی از مفاهیم افلوطینی به ابن‌سینا معلوم می‌شود که با وجود شباهت‌های کلی میان افلوطین و ابن‌سینا در مورد بعضی صفات علت اولی و مدل صدور موجودات از او، تفاوت‌های اساسی میان این دو فیلسوف وجود دارد که نمونه آن توجیه ابن‌سینا از صدور بر اساس انتساب صفات عقل، وجود و حیات به خدا است که افلوطین در نظریه خود از آنها تحذیر می‌کرده است.