رسانه‌های جمعی و مسئولیت اجتماعی؛ مطالعۀ تطبیقی رویکرد اسلامی و غربی

Abstract

دیدگاه هنجاری رسانه، برآیند مجموعه‌‌ای از باید‌‌ها و نباید‌‌ها در نهادهای متنوعی است که در تعامل با رسانه قرار دارند. رابطۀ رسانه با هریک از این نهاد‌‌ها، شرایط و موقعیت عمل رسانه، مبانی فلسفی و فکری پایه‌‌گذاران آن و ریشه‌‌های شکل‌‌گیری رسانه و نیز ارزش‌‌ها و آموزه‌‌ها و اصول دینی از جمله بستر‌‌های شکل‌‌گیری نظریه‌‌‌‌های هنجاری در ارتباطات جمعی به شمار می‌‌روند. نظریۀ مسئولیت اجتماعی در میان نظریات هنجاری به دنبال تعدیل آزادی فرد و ایجاد پیوند میان استقلال رسانه‌‌ها و وظایف اجتماعی آن‌‌هاست. به عبارت دیگر، نظریۀ مسئولیت اجتماعی در بستری از لیبرالیسم و اومانیسم شکل گرفت و به فرمول آزادی فردی به‌‌علاوه استقلال رسانه‌‌ها که بیانگر رسانه‌‌های آزاد و لیبرال بود، مسئولیت اجتماعی رسانه‌‌ها را افزود. یکی از موضوعاتی که در حوزة فلسفة علوم انسانی و اجتماعی بدان پرداخته می‌‌شود، بیان رابطة فرد و جامعه است. بر اساس مبانی فلسفی رویکرد جمع‌‌گرا اصالت را به جامعه و در مقابل رویکرد فرد‌‌گرا اصالت را از آن فرد می‌‌داند؛ به این ترتیب، وقتی هر دو رویکرد بر پایة دیدگاه اومانیستی تفسیر می‌گردد، انسان تا حد تمایلات غریزی‌‌اش تنزل می‌‌یابد. اما منطق اسلامی انسان را موجودی فراتر در نظر گرفته و بعد ملکی و ملکوتی او را توأمان مورد توجه قرار می‌‌دهد. مسئولیت اجتماعی در اسلام با مفهوم امر به معروف و نهی از منکر ارتباط برقرار می‌‌سازد. بدین‌‌سان در این مقاله با رویکردی تحلیلی- تبیینی جایگاه مسئولیت اجتماعی رسانه‌‌های جمعی در نگرش غربی و اسلامی تبیین خواهد شد چه اینکه در دیدگاه اسلامی مسئولیت تک‌‌تک افراد در رسانه از حیث ساختار و محتوا مورد توجه قرار می‌‌گیرد.