بررسی ساختار و نقش امنیتی استحکامات دفاعی شهرهای خراسان و ماوراءالنهر در طول قرون اولیه تا دوره میانه

Abstract

تامین امنیت در جغرافیای ایران به دو عنصر انسانی و طبیعی متکی بود. با گسترش شهرنشینی و ایجاد شهرها در مناطق باز جغرافیایی مانند دشت ها و جلگه ها عنصر انسانی و طبیعی را به هم نزدیک تر نمود به طوری که ساکنین و شهروندان برای تامین امنیت شهرها با توجه به طبیعت منطقه اقدام به ساخت سازه های دفاعی (استحکامات دفاعی) کردند. این سوال که استحکامات دفاعی شهرهای خراسان و ماوراءالنهر تا قرون میانه چه جایگاه فیزیکی را اشغال کرده و چه نقشی را بر عهده داشتند؟ محور پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهد که با روش توصیفی ـ تحلیلی و گردآوری کتابخانه‌ای مورد بررسی و مطالعه قرار می‌گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرار گرفتن نظام فیزیکی استحکامات دفاعی برگرفته از ساختار کلی شهرهای این دوره است که هر شهر دارای سه لایه (ربض، شارستان و ارگ) با کارکردهای متفاوت و تفکیک‌شده از هم بود که از مرکز به پیرامون، مدیریت و از حومه به مرکز حمایت می‌شدند. استحکامات دفاعی خارجی‌ترین سازه‌های فیزیکی هر سه لایه به شمار می‌رفتند که شامل دیوار، برج و بارو، دروازه و خندق می‌شدند. دیوار مبنای ساخت و تعیین شکل فیزیکی سایر عناصر (برج، دروازه و خندق) بود. ربض به سبب جمیعت زیاد، وسعت گسترده و تأمین اقتصاد، در کنار موقعیت مکانی که به‌عنوان خارجی‌ترین منطقه، شارستان و ارگ را در آغوش می‌گرفت؛ به‌عنوان مهم‌ترین بخش امنیتی، علاوه بر دیواری عریض و طویل در تمام دور دیوار یا دروازه‌ها ، خندقی عمیق داشت. مهاجمین مجبور بودند، ابتدا از استحکامات دفاعی ربض عبور نموده و برای ورود به شارستان از استحکامات دفاعی این بخش نیز عبور کنند تا در نهایت بخش مدیریتی و فرماندهی شهر را که کوچک‌ترین بخش شهر به شمار می‌رفت، تسخیر نمایند.