مطالعۀ سازمان دفاعی سپاه در عهد ساسانی (بر اساس مطالعۀ تطبیقی منابع تاریخی و شواهد باستان‌شناختی)

Abstract

اردشیر یکم (240-224 م) بنیانگذار سلسلۀ ساسانی، آداب‌و رسوم پارس باستان را زنده کرد. در میان طبقات اجتماعی ساسانیان، جنگجویان، دومین طبقۀ اجتماعی را تشکیل می­دادند. وظیفۀ آنان محافظت از فرمانروایی و افراد زیر سلطه‌شان بود. در ابتدا رهبری و هدایت سربازان بر عهدۀ ایران­سپاهبد بود، اما در دورۀ قباد و فرزندش خسرو اول، تشکیلات سپاه تغییر یافت و به چهار سپاهبد در چهار گوشۀ قلمرو ساسانی سپرده شد. هدف از پژوهش حاضر این است که ارزیابی شود تا چه حد، داده‌های تاریخی با یافته­های باستان­شناختی در زمینۀ سپاه ساسانی هم­خوانی دارد و سؤال اصلی پژوهش این است که چه شواهدی باستان‌شناختی، از نظام ارتش ساسانی در ایران فرهنگی یافت گردیده است؟ روشی که در این پژوهش اتخاذ گردیده روشی تاریخی- باستان‌شناختی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه­ای و یافته­های باستان­شناختی است. نتایج ­پژوهش نشان داد که در این دوره سازهای دفاعی ساخته‌ شده به سه گروه دژ یا قلعه، دیوار دفاعی و خندق محدود می­شود و پادشاهان ساسانی در مناطق حساس جغرافیایی جهتِ حفاظت از راه­ها و جلوگیری از یورش اقوام بیگانه به خاک امپراتوری شروع به احداثِ سازه‌های دفاعی ازجمله دیوار دفاعی دربند، گرگان، تمیشه، کلات، گوری و...، دژهایی چون سیراف، قصر ابونصر، نخلک، شیرکوه و ...کردند.