بررسی اسنادی میزان پایبندی دولت شوروی به فصل پنجم معاهده مرزی با ایران (پیمان اتحاد سه‌گانه)

Abstract

هجوم قوای اشغالگر روس و انگلیس به ایران، در شهریور 1320/ اوت 1941، موجب پریشانی اوضاع سیاسی و اقتصادی ایران شد. ایران باوجود اعلام بی‌طرفی در جنگ جهانی دوم، باز هم همانند گذشتۀ تاریخی خود، مورد بی‌مهری و ظلم واقع شد. در بازه زمانی مورد نظر، محمدعلی فروغی عنوان نخست‌وزیری ایران را بر عهده داشت. وی با در نظر گرفتن این امر که سیاست بی‌طرفی رضاشاه با شکست روبه‌رو شده و ناگزیر بایستی با نیروهای متفقین همکاری نمود، به انعقاد موافقت‌نامه‌ای با این دول، همت گماشت. مسئله اختلافات مرزی بین ایران و شوروی در دوره پهلوی دوم، از سال 1320 ش، به‌طورجدی مورد توجه قرار گرفت و در 9 بهمن همین سال، نخستین موافقت‌‌نامه مرزی تحت عنوان «پیمان اتحاد سه‌گانه» به امضا رسید. بر اساس فصل پنجم این معاهده، دولت شوروی متعهد شد تا نیروهای نظامی‌اش را که به‌واسطه جنگ جهانی دوم در ایران حضور داشتند، در موعد مقرر، از خاک ایران خارج نماید. پژوهش حاضر با استفاده از روش مطالعات کتابخانه‌ای و تکیه بر منابع معتبر آرشیوی و اسناد، بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که دولت شوروی به چه میزان به تعهدات خود در فصل پنجم این معاهده، در قبال ایران پایبند بوده است. یافته‌های پژوهش بیان‌گر آن است که دولت شوروی در پایبندی به تعهدات خود در قبال ایران تعلل ورزیده و به بهانه‌های گوناگون از عمل به آن‌ها خودداری کرده است.