بررسی تشکیلات انتظامی ایران و روند تغییرات آن در دوره قاجار

Abstract

پژوهش حاضر در صدد ارائه شناختی روشمند از تشکیلات سنّتی اداره شهر عهد قاجار و بررسی مهم‌ترین مناصب انتظامی آن ازجمله حاکم، کلانتر و داروغه می‌باشد؛ جریان حاکم بر کار این دستگاه اجرایی و تغییرات ایجاد شده در وضعیت انتظامی شهر در نتیجه ارتباط با غرب، بهویژه ایجاد قراول‌خانه در راه‌ها، صندوق عریضه، تشکیل نظمیه و نحوهکارایی آن است. مقولة امنیت و برقراری آن در شهرها و مرزها یکی از مسائل مهم دولت قاجار بود که شکنندگیهایی که در این عرصه رخ میداد، کیان این حکومت را تهدید میکرد. قاجارها ضمن حفظ تشکیلات سنتی در حوزه امنیت، در صدد ایجاد اصلاحاتی نیز در این عرصه برآمدند تا بتوانند به امنیت مطلوب دست یابند. یافته پژوهش نشان داده که ناکارآمدی تشکیلات سنتی در حوزه امنیت شهرها ضرورت تغییر رویکرد به تشکیلات نوین انتظامی را پدید آورد؛ اما تغییرات ایجاد شده در امور حقوقی و قضایی و امنیتی نیز به دلیل وجود عوامل ریشهای چون: موروثی بودن و فروش مشاغل، خویشاوندسالاری در تصدی امور، عدم وجود انتظام در اخذ مالیات، ماندگاری فساد، هم‌چنین نارضایتی برخی عناصر داخلی نسبت به مدل انتظامی جدید اخذ شده از غرب، پایدار نماند و برقراری امنیت به مفهوم واقعی آن در عصر قاجار تحقق پیدا نکرد.