مدل‌سازی تخصیص کاربری اراضی پایدار در اصفهان بزرگ با استفاده از ارزیابی چندمعیاره در محیط GIS

Abstract

ارزیابی تناسب اراضی نقش مهمّی در مدیریت پایدار محیط­زیست برعهده دارد و پیش­نیاز برنامه‌ریزی سرزمین است که پایداری فعّالیّت­ها و توسعة پایدار را تحت تأثیر قرار می­دهد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی و مدل­سازی کاربری­های کشاورزی، توسعة شهری و صنعتی اصفهان بزرگ (به­منزلة مهم­ترین مرکز تمرکز جمعیّتی استان اصفهان و قطب مهمّ کشاورزی و صنعتی کشور) با استفاده از داده­های سال 1397 صورت گرفته است. برنامه­ریزی کاربری اراضی به­طور فزاینده­ای بر جنبه­های مربوط به حفظ محیط­زیست و توسعة پایدار تمرکز دارد. انتخاب مناطق مناسب برای این امر، فرایندی پیچیده و وابسته به بسیاری از عوامل است که برمبنای آن‌ها تصمیم­گیری شود. در نوشتار پیش رو از مدل­های ارزیابی چندمعیارة تخصیص کاربری اراضی برپایة سیستم اطّلاعات جغرافیایی استفاده شد. ابتدا داده­های مورد نیاز (شامل متغیّرهای توپوگرافی، منابع آب، زمین‌شناسی، کاربری اراضی، دسترسی­ها، عوامل زیرساختی، منابع زیستی، پارامترهای خاک و اقلیم) شناسایی و نقشه‌های تناسب آن­ها به روش فازی تهیه و وزن عوامل با استفاده از فرایند تحلیل سلسله­مراتبی تعیین شد؛ سپس نقشه­های تهیه­شده، با استفاده از روش ترکیب خطّی وزنی باهم تلفیق شده و درنهایت نقشه­های نهایی تناسب اراضی با توجّه به نظرات متخصّصین تهیه و طبقه­بندی شدند. نتایج پژوهش نشان داد که حدود 9/586، 2/197 و 24 کیلومتر مربع (3/20%، 9/6 % و 08/0%) از مساحت کلّ منطقه به­ترتیب برای کاربری­های کشاورزی، توسعة شهری و صنعتی مناسب است؛ همچنین شمال غرب و جنوب شرق منطقه در محدودة نامناسب قرار دارد. براساس نتایج پژوهش حاضر، تکنیک­های ارزیابی چندمعیاره و سیستم اطّلاعات جغرافیایی ابزار کارآمدی برای ارزیابی و برنامه­ریزی اراضی هستند. نتایج نوشتار پیش رو می­تواند به­مثابة تحلیل تصمیم‌گیری چندمعیاره­ای برای به­دست­آوردن بینشی عمیق به‌منظور استفادة پایدار از منابع طبیعی به­شمار رفته و براساس آن سه سناریوی ممکن (روند اکولوژیکی و اقتصادی اجتماعی فعلی، حفاظت از زمین­های کشاورزی و توسعة شهری-صنعتی) طرّاحی و مدل­سازی شود.