مطالعه و تحلیل عوامل شکل‌گیری، کارکرد و اهمیت قلاع و دژهای دفاعی کوره اَرجان از صدر اسلام تا پایان سلجوقی

Abstract

جایگاه استراتژیک کوره اَرجان در جنوب ­غربی ایران طی دورۀ ساسانی تا پایان سلجوقی، منجر به شکل­گیری قلاع زیادی در این منطقه گردید. بررسی قلعه­های تاریخی کوره اَرجان به‌منظور شناخت جایگاه و کارکرد آن‌ها در جغرافیای سیاسی _ اداری، عوامل مؤثّر بر شکل­گیری و پراکنش، پی بردن به موقعیت معابر و پهنه­های ژئوپولیتیک و ژئواستراتژیکِ منطقه، از مهم­ترین اهداف این پژوهش است. پژوهش پیش­رو بر این فرض استوار است که با توجه به موقعیت جغرافیایی کوره ارجان و ارتباط آن با بنادر ساحلی خلیج فارس و مراکز حکومتی فارس و اصفهان، این منطقه از نظام منسجمی از قلاع و دژهای دفاعی، برخوردار بوده است. نتایج این پژوهش با بهره­گیری از منابع تاریخی، بررسی میدانی باستان­شناختی و روش توصیفی ـ تحلیلی حاصل شده است. تحلیلِ موقعیتیِ پراکنشِ قلاع نشان می­دهد به ترتیب، تنگه­های ارتباطی، گردکوه‌های طبیعی، درّه­های کوهستانی و تپه ماهورهای منطقه، در موقعیت­گزینی آن‌ها تأثیر بسزایی داشته است. کارکرد چندگانۀ استحکاماتِ این کوره در ابعاد مختلفی چون حفاظت از منابع زیستی، سازه­های مرتبط با کشاورزی، حفاظت از مراکز جمعیتی و راه­های ارتباطی بوده است. بررسی و مطالعۀ این قلاع در جهت تبیین مسائل مهمی چون شناخت شبکۀ قلاع اسماعیلی این کوره، اهمیت زیادی دارد.