خُروج ریاحین، نقدى بر ضبط و شرح یک بیت از حافظ

Abstract

شد از خروج ریاحین چو آسمان روشن زمین به اختر میمون و طالع مسعود

بجز چاپ‏هاى خلخالى، پژمان، و قزوینى - غنى، تقریبا همه چاپ‏هاى دیگر دیوان حافظ، در بیت بالا به جاى "خروج"، واژه "بروج" را ضبط کرده‏اند. شارحان نیز اغلب به معناى واژه خروج در این بیت التفاتى نداشته‏اند. این کم‏توجهى به لفظ "خروج" شاید به دلیل ارتباط آشکار میان نسخه بدل‏هاى دیگر (بروج) با کلمات؛ آسمان، روشن، زمین، اختر، طالع، میمون و مسعود بوده است، با این حال در این مقاله نشان خواهیم داد که "خروج" نیز با واژه‏هاى مذکور ارتباط معنایى دارد و چنان که برخى شارحان پنداشته‏اند، نه تنها غلط نیست، بلکه بر ضبط دیگر (بروج) ترجیح دارد.