آسیب‌شناسی و نقد وضعیت بانکداری ایران از منظر عدالت اقتصادی

Abstract

پس از پیروزی انقلاب، همواره عدالت یکی­از اساسی­ترین محورهای ثابت سیاست­های ابلاغی مقام معظم رهبری بوده، اما عملکرد سیستم بانکی درخصوص عدالت، از سوی صاحب‌نظران اقتصادی با انتقادهای فراوان روبرو بوده است. انتقاد علمی می­بایست با تکیه بر ارزیابی عملکرد و با بهره­گیری از شواهد تجربی صورت گیرد. از این­رو، ارزیابی میزان تحقق عدالت مستلزم به‌کارگیری شاخص­های مناسب برای سنجش آن است. با توجه به انتقادات وارده بر سیستم بانکی درخصوص ضعف در تأمین عدالت، در مقاله حاضر به بررسی این موضوع می­پردازیم که «وضعیت عدالت در سیستم بانکداری کشور روبه بهبود بوده است یا خیر». بدین‌منظور، تعدادی از شاخص­های عدالت در حوزه بانکداری اسلامی استخراج و سپس به کمک آنها و با استفاده از داده­های بانک مرکزی، میزان تطابق نظام بانکداری کشور با معیارهای عدالت موردارزیابی قرارگرفت. تکنیک آماری ناپارامتریک با نام آزمون روندیابی مان-کندال جهت شناسایی روند هر یک از شاخص­ها به‌کار گرفته­شد. ارزیابی مؤلفه­های عدالت اقتصادی یعنی توازن اجتماعی، رعایت انگیزه سپرده­گذار، فقرزدایی و التزام به مفاد قرارداد از طریق چهار فرضیه آزمون شد. نتایج بیانگر این بود که به­جز فرضیه مربوط به مؤلفه رعایت انگیزه سپرده­گذار، مابقی فرضیات تحقیق تأیید نشدند. به­عبارت دیگر وضعیت عدالت سیستم بانکداری کشور از منظر شاخص­های توازن اجتماعی، فقرزدایی و استیفای حقوق طرفین روبه بهبود نیست. درخصوص این سه مؤلفه باید گفت، علاوه­بر اینکه شاهد تقویت آنها نبوده­ایم، بلکه باتوجه به آمارۀ آزمون مان-کندال، روند آنها روبه پسرفت نیز بوده است.