تبیین دلیلی سازوکار تولید فضاهای انحصاری در نواحی ساحلی پیراشهری (موردپژوهی: کرانۀ جنوبی دریای کاسپین)

Abstract

دخالت عوامل چندگانه، به پیچیدگی کوشش‌های برنامه‌ریزی برای برقراری توازن میان خواست‌ها و منابع می‌انجامد. بی‌تردید، این امر در زمین‌های با ارزشِ محیط طبیعی اهمیتی دوچندان می‌یابد. زیرا، با افزایشِ مطلوبیت محیطی، تقاضا برای استقرار فعالیت‌های گوناگون انسانی افزایش یافته و ضمن مواجهه با کمبود منابعِ با ارزش محیطی، کوشش‌های برنامه‌ریزانه با تنش‌های بیشتری برای تأمین خواست عمومی و نگهداشت میراث طبیعی به جای مانده، رو‌به‌رو می‌شوند. این چالش، گاه در قالب فضاهایی بازنمون می‌شود که در جلوه‌های کالبدی، فضای انحصاری به شمار می‌روند. از آنِ خود ساختنِ فضاهای عمومی-همچون زمین‌های ساحلی و یا زمین‌هایِ با ارزشِ ملی- به ویژه در نواحیِ ساحلیِ پیراشهری، جریانی است که هم در کشورهای بیشتر توسعه یافته و هم در جوامع کمتر توسعه یافته قابل مشاهده است. در شرایطی که در ظاهر امر، این فرایند در تمامی جوامع یکسان جلوه می‌کند، در چرایی زمینه‌ایِ این پدیده اما، سازوکارهای مولد و محرک شکل‌دهنده، رفتاری متمایز دارند. پژوهش حاضر می‌کوشد به پرسش چرایی تولید فضاهای انحصاری پاسخ دهد و سازوکارهای مولد این نوع فضا را تبیین کند. با اختیارِ رویکرد تفسیرباوری انتقادی و با به‌کارگیریِ روشِ نظریۀ زمینه‌ایِ ساخت‌باور، یافته‌ها نشان‌دهندۀ نقشِ شش انگاشت کلیدی شاملِ «کاستی در چارچوب نهادی رسمی»، «تعارض قدرت»، «اقتصاد سیاسیِ غیرمولد»، «فرهنگ پشتیبان انحصار»، «ساختارِ فضایی مولد انباشتِ بهره» و «بهره‌جویی توده‌ای» در سازوکارهای شکل‌گیری فضای انحصاری در نواحی ساحلیِ پیراشهریِ مورد مطالعه است که برون‌داد آن، ویران‌گری محیطی در قالبِ جدائی‌گزینی فضایی، افتِ کیفیت فضایی درون‌شهری، تخریب منابع و چشم‌اندازهای طبیعی و غیره بازنمون شده است.