احادیث شیعه و رهیافت‌های عقلی در نقد اندیشه‌های جبرگرایانه

Abstract

از ویژگی‌های احادیث شیعه، مواجههٔ دقیق و عمیق آن‌ها، با اندیشه‌های جبرگرایانه است، به گونه‌ای که می‌توان با استفاده از هدایت‌های آن‌ها در این باب، به رهیافت‌های دقیق عقلی در نقد این اندیشه‌ها دست یافت.<br />غور در این احادیث و واکاوی آن‌ها، سبب انکشاف رهیافت‌های متعدد در نقد اموری می‌شود که از مستندات مهم یا لوازم تفکیک‌ناپذیر جبرگرایی است.<br />مهم‌ترین این امور عبارت‌اند از: امکان فرمان خدا به کار زشت، امکان فرمان خدا به فعل ما لا یطاق، امکان مکلف کردن بندگان به فعل غیر اختیاری و مترتب نمودن ثواب و عقاب بر آن، استناد به قضا و قدر الهی. در این میان، احادیثی که جبر و تفویض را نفی و بر امر بین الأمرین تأکید می‌کنند، دربردارندهٔ رهیافت‌های عقلی عمیق‌تر و بنابراین حائز اهمیت بیشترند.