کتابشناخت: روزنامجه صاحب بن عباد و گزارش روزانه او از شهر بغداد

Abstract

شکی نیست که بیش­تر میراث کهن ایرانیِ پس از اسلام چه به زبان فارسی و چه به زبان عربی، همچنان به شکل نسخه­های خطی است و راهی به بازار تصحیح و چاپ نیافته است؛ بگذریم از اینکه بسیاری از این میراثِ چاپ و تصحیح­شده به زبان عربی نیز، هنوز به فارسی برگردانده نشده و خوانندة ایرانیِ ناآشنا به زبان عربی، از آن­ها بی­بهره است. یکی از این نوشته­هایی که اتفاقاً بیش از نیم­سده از تصحیح (گردآوری) آن می­گذرد و اندیشه­های یکی از شخصیت­های بزرگ ایرانی یعنی صاحب بن عباد را آینگی می­کند، کتاب <em>روزنامجه</em> است که از دو جهت ارزشمند است: یکی اینکه گویا صاحب، از نخستین کسانی است که واژة روزنامجه را به معنای امروزینش به کار برده است، دیگر اینکه این کتاب او، احوال و اندیشه­های باوری و اجتماعی صاحب بن عباد را در دوره­ای که کمابیش بیست سال داشته و هنوز به وزارت نرسیده بوده، بازتاب می­دهد. در جستار پیش رو نخست به کاربرد واژة «روزنامه» در متون کهن عربی و علت حضور صاحب بن عباد در بغداد و نگارش یادداشت­های روزانة او برای استادش ابن عمید، چشم­زد داریم؛ سپس به بررسی تصحیح محمدحسن آل‌یاسین از این کتاب و بخش­هایی را که گمان کرده­ایم وی در کتاب خود نیاورده است می­پردازیم. از آنجا که گویا صاحب بیش از یک­بار به بغداد سفر نکرده است، می­توانیم همة گزارش­هایی را که در پیوند مستقیم او با بغدادیان ذکر شده، بخشی از <em>روزنامجة</em> مفقود او به شمار آوریم. به دلیل دلبستگی صاحب بن عباد به معتزله، فقیهان و متصوفه و گرایش به حضور در مناظره­های علمی و ادبی، وی در بغداد بیش از همه، با این سه گروه نشست­و­برخاست داشته است.