روابط ناوه تراز میانی جو با رخداد شدیدترین یخبندان‌های ایران

Abstract

هر ساله رخداد یخبندان‌­های شدید اعم از پاییزه، زمستانه و بهاره ، باعث بروز زیان‌های فراوان‌ در بخش کشاورزی، دامداری، صنعت و ترابری ایران می‌شود. در این تحقیق،با تهیه آمار میانگین دمای روزانه‌ی صفر و زیر صفر از 50 ایستگاه داده سنجی جوی از نوع همدید در سراسر ایران، 75 موج یخبندان طی دهه اخیر یعنی از سال 1994 تا سال 2003 شناسایی شد. بر پایه سنجه‌­های کمی تعریف شده شامل فراوانی موج‌های یخبندان، تاریخ‌های آغاز و پایان هر موج، شدت و تداوم زمانی آن‌ها، 31 موج شاخص برگزیده شد و ویژگی‌های همدید آن‌ها بررسی گردید. نتایج تحقیق نشان داد همه ‌ساله شدیدترین یخبندان‌ها در سطح سرزمین ایران طی زمستان رخ داده‌اند بجز سال 1373 که در پاییز بوده است. در میان ماه‌های سال، ماه بهمن رتبه‌ی پریخبندان‌­ترین و ماه دی رتبه‌ی سردترین ماه را کسب کردند. در حالیکه از پیش نیز انتظار می‌رفت، خسارت­باری یخبندان‌های بهاره بیشتر باشد؛ نتایج نشان داد در عوض فراوانی یخبندان­های پاییزه بیشتر بوده است. در این حال بر پایه الگو های همدید تهیه شده، محل بیشینه ناوه‌­های غربی در ایران 10 درجه جغرافیایی پایین‌تر از محل بیشینه آن‌ها در نیمکره جنوبی مشاهده شد و شدت یخبندان‌ها تا 58 درصد با عمق ناوه‌های غربی رابطه معنی‌دار داشت. الگوی طراحی شده برای محورهای ناوه‌ طی روزهای اوج، جاگیری عموم محورها را در نیمه‌ی خاوری ایران با امتداد شمال شرقی – جنوب غربی نشان داد. این جاگیری به تسهیل شارش جریان‌های بسیار سرد از عرض‌های بالای جغرافیایی تا جنوبی‌ترین مناطق ایران انجامید. ناوه­های مهاجر عرض‌های بالاتر یخبندان‌های شدیدتر و ناوه­های مهاجر عرض‌های پایین‌تر یخبندان‌­های فراگیرتر در پی داشتند. در این راستا راهکار بنیادین برای کاهش زیان‌های کشاورزان بویژه باغداران در مناطق پرآسیب، تغییر الگوی کشت به لحاظ مکانی و استفاده از بذرها و گونه‌ های مقاوم و دیربازده به لحاظ زمانی است.