واکاوی شخصیت ملّیِ ایرانی در شاهنامه

Abstract

چکیده شخصیت ملی، از ارزشی بسیار بالا بـرخوردار است؛ به­گونه­ای که برایِ بسیاری، دست­یابی به الگوهایِ ملی، هدف اصلی زندگی­شان شده و بسیار ارزش­مند است. اما به راستی چه الگو یا تیپ شخصیتی مناسب جامعۀ ما است؟ آیا در فرهنگ کهن ایرانی، الگوها یا تیپ­های شخصیتی مناسب برای ارائه به نسل امروز وجود دارد یا باید دست به دامان فرهنگ­های دیگر شد؟ شاهنامۀ فردوسی به­ عنوان شناس­نامۀ ملی جامعۀ ایرانی، قرن­ها است که از طریق اسطوره­هایش، انتقال­دهندۀ بخشی عمده از میراث کهن فرهنگی، هویتی، دینی و ملی ایرانیان تا به امروز بوده است. در نوشتار حاضر کوشش شده است تا از منظر جامعه­شناسی و روان­شناسی شخصیت، ویژگی­های شخصیتیِ خوش­نامان شاهنامه، مورد مطالعه و واکاوی قرار گیرد. پژوهنده در ابتدا با استفاده از روش تحلیل روایت، ویژگی­های شخصیتیِ شش شخصیت اصلی داستان زال و رودابه را از شاهنامۀ فردوسی تعیین کرده و با به­کارگیری از سه مرحلۀ رمزگذاریِ باز، محوری و انتخابی، 158 مفهوم، 28 مقولۀ فرعی و 7 مقولۀ اصلی و بر اساس 4 محور، 8 شخصیت را آشکار ساخته است. هم­چنین یک مفهوم اصلی (دو نوع شخصیت به نام نوع خردمندانه و ضدِّ خرد) را پیش کشیده است.