«جمشید و خورشید» یا «جام جم» در شعر خواجو و حافظ

Abstract

چکیده در این پژوهش کیفی- کمی، نخست، ژرف­ساخت عنصر قدیم اسطورۀ جمشید، یعنی «جم و خورشید» و پیشینۀ عنصر جدید آن موسوم به «جام جم»، توصیف و تحلیل و سپس میزان و چگونگی بهره‏مندی خواجو و حافظ از دو عنصر مذکور بررسی شده است: الف. خواجو افزون بر عنصر قدیم «جم و خورشید» در «گوهرنامه و گل و نوروز»، عنصر جدید «جام جم» را در «روضه‏الانوار، کمال­نامه و همای و همایون» به فراخور اهداف برگزیده، حال آن­که حافظ در دیوان، «جام جم» را با بسامد چیره اختیار ‏کرده است. ب. خواجو گرچه هر دو عنصر قدیم و جدید اسطورۀ جم را در منظومه‏های خویش آورده است، میانگین بسامدی آثار خواجو مبیّن چیرگی «جام جم» است. ج. معادل‏سازی‏های «جم و خورشید» در «گل و نوروز و گوهرنامه»، نشان­دهندۀ ارتباط و یگانگی «جم و خورشید» در این منظومه‏هاست. د. اگر «ایزد خورشید: مِهر»؛ در این معادله‏ها، جای­گزین واژۀ «خورشید» گردد، معادلۀ تازه «جم و مِهر» پدید می‏آید و این موضوع، به­احتمال، مؤید بهره‏برداری مِهرپرستانۀ نیاکان ما از عناصر قدیم اسطورۀ جم به فراخور موضوع و ویژگی انعطاف‏پذیرانه و انطباق‏پذیرانۀ ذاتی اساطیر است.