مبانی کلامی «شرح التعرف»: اشاعره و ماتریدیه

Abstract

کتاب «شرح التعرف لمذهب التصوف<em>»</em>، اثر مستملی بخاری، ازجملة نخستین آثار صوفیانة فارسی است که صبغة کلامی، ابعاد عرفانی و صوفیانة آن را تحت‎الشعاع قرار داده است. علی‎رغم جایگاه بلند این اثر در میان متون طراز اول متصوفه، تاکنون دربارة مبانی اعتقادی و جوانب کلامی آن پژوهش درخورِ اعتنایی به سامان نرسیده است. در این مقاله نشان داده‎ایم که وجهة نظر کلامی مؤلف و طرز استدلال و استنتاج وی در موارد متعدد -‎برخلاف آنچه در نگاه نخست به نظر می‎رسد- با مبانی و معتقدات اشاعره قابل انطباق نیست و قراین و شواهد گونه‎گون متنی، تأمل در جغرافیای تألیف کتاب و غلبة اعتقاد به مبانی و معتقدات کلامی ماتریدیه، در میان علمای ماوراءالنهر، مؤید آن است که مستملی در تألیف کتاب خویش، در عین استقلال رأی، از دیدگاه کلامی ماتریدیه بیش از اشاعره متأثر بوده است.