چالش‏ها، دست آورد‏ها و افق تحقیقات گل جالیز (Orobanche spp.) در ایران و جهان

Abstract

به‏ منظور بررسی وضعیت تحقیق‌های گل جالیز در ایران و مقایسه آن با تحقیق‌های جهانی، اطلاعات 1398 مقاله فارسی مربوط به علف‏های هرز که در چهل سال اخیر منتشر شده‏اند، به همراه 1477 مقاله انگلیسی مرتبط (2011-2004)، در یک بانک اطلاعاتی تحلیل شد. سهم تحقیق‌های گیاهان انگلی، گل جالیز و سس (<em>Cuscuta</em> spp.)، از کل تحقیق‌های علوم علف‏های هرز در ایران، به ترتیب شش، چهار و دو درصد بود و نام انگل استریگا (<em>Striga</em> spp.) تنها در یک مقاله مشاهده شد. در جهان سهم تحقیق‌های گل جالیز از کل علف‏های هرز حدود چهار درصد بود در حالی که این سهم از کل تحقیق‌های گیاهان انگلی حدود 50 درصد بدست آمد. بررسی نتایج نشان می‏دهد که 75 درصد این تحقیق‌ها در ایران با حمایت مراکز تحقیقاتی وابسته به وزارت جهاد کشاورزی انجام شده است. بررسی روند‏ها مشخص کرد نسبت تحقیق‌های گل جالیز به کل تحقیق‌های علف‏های هرز در ایران و جهان رو به کاهش است که احتمالاً به علت افزایش تنوع رشته‏های علمی در حوزه علوم علف‏های هرز بوده است. در عین حال در سطح جهانی، سهم تحقیق‌های گل جالیز نسبت به سایر گیاهان انگلی رو به افزایش است که دلایل آن را باید در خصوصیات خاص انگل، وسعت پراکنش و توان خسارت زایی آن نسبت به سایر گیاهان انگلی جستجو کرد. در تحقیق‌های ایران با گذشت زمان موضوع‌ها به ترتیب روی شناسایی، مدیریت و مبارزه بیولوژیکی تمرکز یافته‏اند. در جهان این تحقیق‌ها جای خود را از بررسی بیولوژی و فیزیولوژی انگل به مطالعات ژنومیکی، استریگولاکتون‏ها، ایجاد مقاومت در میزبان و شناخت مکانیزم‏های برهم‏کنش انگل-میزبان و کار روی بسته‏های مدیریت تلفیقی داده‏اند. گل جالیز یکی از مهم‏ترین گیاهان انگلی در ایران و جهان است و سابقه‏ی تحقیق‌های طولانی آن بیان‏گر این واقعیت است که نتایج آن‌ها هنوز به راه‏کار مدیریتی جامعی منتهی نشده است. در ایران با وجود سابقه به نسبت طولانی، این تحقیق‌ها هنوز جوان محسوب می‏شوند و اطلاعات کافی حتی در مورد خصوصیات گونه‏های کشور ارایه نمی‏کنند. ارزیابی روش‏های مدیریتی جدید، در سایه پیشرفت‏های اخیر جهان در اصلاح گیاهان زراعی و ژنتیک ملکولی، در چارچوب سازگار با شرایط کشور می‏تواند یک استراتژی مناسب برای تحقیق‌های آتی کشور در حل معضل گیاهان انگلی به خصوص گل جالیز باشد.