سیر تطور تاریخی مناصب تامین‌گر نظم و امنیت (از قرون نخستین اسلامی تا دوران قاجاریه)

Abstract

سازمان پلیس و نیروی نظمیه در جهت تامین امنیت داخلی در دوره ناصرالدین‌شاه و با اقتباس از سیستم غربی و به کمک افسران اروپایی ایجاد شد. پیش از آن تامین نظم و امنیت بر عهده نهادها و مناصب به اصطلاح سنتی بود که در اصول و فرهنگ سیاسی جامعه ایران اسلامی و همچنین اقوام مهاجم (ترکان و مغولان) ریشه داشت. پژوهش تاریخی پیش‌رو با روش توصیفی ـ تحلیلی و با گردآوری کتابخانه‌ای به بررسی تغییر و تحول مناصب و نهادهای امنیتی ـ انتظامی بیشتر از جنبه تغییرات اصطلاحی و واژه‌ای و همچنین تحولات ساختاری و کارکردی آن می‌پردازد. نتایج حاصل از تحقیق نشان می‌دهد که این مناصب سنتی، نهادها و مناصبی از یک طرف اداری و از طرفی نظامی بودند. به ترتیب تحولات زمانی برخی از این مناصب عبارتند از شُرطه، مُحتَسب، عَسس، شِحنه، رئیس، باسقاق، کُوتوال، داروغِه، کلانتَر، کدخُدا و در نهایت اداره نظمیه و پلیس که در عهد قاجاریه ایجاد شد.