مناظره امام صادق(علیه السلام) با زندیق مصری در مسجد الحرام (2)

Abstract

مقالة حاضر، به بررسی و تحلیل مرحلة دوم از مناظرة امام صادق(علیه السلام) با زندیق مصری پرداخته است؛ چنان‌که در قسمت پیشین آمد، امام(علیه السلام) در مرحلة اول مناظره، به‌شیوة جدال احسن با زندیق به گفت‌وگو پرداخته و در این مرحله، به‌شیوة موعظة حسنه (خطابه) وارد شده است.<br />مضمون فرمایش امام(علیه السلام) این است که هر کس به وجوبِ وجودِ عالَم و بی نیازی آن از وجود صانع مدبر معتقد است، به‌حکم ضرورت، باید حقیقت آن و حقیقت اجزای آن را به‌خوبی شناخته باشد؛ زیرا هر چیز تا زمانی که واقعاً شناخته نشود، هیچ قضاوتی در بارة آن، نفیاً یا اثباتاً صحیح نیست.<br />امام(علیه السلام) در این مرحله از مناظره، از در مماشات و مُجارات با زندیق وارد شده<br />و بر اساس نوع معرفت‌شناسی زندیق، که حس‌گرایی است، با او به گفت‌وگو پرداخته و از همان طریق، او را محکوم کرده و به اهدافش؛ یعنی بیرون آوردن وی از جهل مرکب و انتقال او به مرحلة گمان و از آنجا به مرحلة شک و تردید، رسیده است.<br />همچنین امام(علیه السلام) برای همگان آشکار کرده است که زندیق مصری و امثال وی، جز ندیدن صانع، هیچ دلیلی بر ادعای خود ندارند. افزون بر این، آن حضرت، بی اعتباری گمان در مسائل اعتقادی را به زندیق یادآور می‌شود و به قاعدة عدم الوجدان در ردّ ادعای زندیق نیز استدلال می‌کند.