آسیبشناسی «روایت ذهنی» در نخستین نمونۀ «تکگویی درونی» داستان فارسی: داستان کوتاه «فردا» از صادق هدایت
نوع مدرک
Textمقاله پژوهشی
زبان مدرک
فارسیچکیده
روایت ذهنی یکی از شیوههای رایج روایت در داستان مدرنیستی است که نویسندۀ آن، شخصیّت را در کانون داستان قرار میدهد و تمام داستان را، به مثابۀ عرضهگاه مستقیم جریان ذهن و اندیشۀ شخصیّت - در مرحلۀ پیش از گفتار، یا در مرحلۀ گفتار - مینویسد. چنین رویکردی به روایت، طبیعتاً، نظام زیباییشناختی و معرفتشناختی نوینی را ایجاب میکند و نویسندۀ روایت ذهنی برای دستیابی به آن نظام، همزمان، پنج مؤلّفة «زمان» «مکان» «پیرنگ» «شخصیّتپردازی» و «صدای راوی» را در ساخت و پرداختی مدرنیستی و ذهنی عرضه میکند. کیفیّت پردازش این مؤلّفهها علاوه بر آنکه سازندۀ صورت و ساختار اثر است، آشکارکنندۀ مبانی معرفتی نویسندۀ آن نیز هست؛ چراکه هدف غایی در روایت ذهنی، عرضۀ دغدغههای ذهنی شخصیّت مسئلهدار و نمایش محدودیّت شناختی و ادراکی او است. هدایت که در سه قطره خون (1311) و بوف کور (1315) خود را به عنوان پایهگذار مدرنیسم ادبی در داستان ایرانی شناسانده بود، بعدها در داستان کوتاه «فردا» (1325) آگاهانه کوشید روایتی ذهنی خلق کند و پایهگذار این شیوه در داستان فارسی هم باشد. او برای نخستین بار در داستان فارسی، تکگویی درونی دو شخصیّت داستان (مهدی و غلام) را در کنار هم قرار میدهد و در زمانی ذهنی، به طور مستقیم جریان ذهن و اندیشۀ آن دو را عرضه میکند. در مقالۀ حاضر، بر پایۀ چارچوب نظری فوق، به تحلیل روایت ذهنی در داستان کوتاه «فردا» پرداختهایم و کوشیدهایم با نگاهی انتقادی، ضعف و قوّت روایت ذهنی این اثر را در دو حوزۀ صورت و محتوا نشان دهیم تا میزان توفیق هدایت در این شیوۀ روایت معلوم شود.
کلید واژگان
روایت ذهنیتکگویی درونی
صادق هدایت
داستان کوتاه
فردا
زیباییشناسی
معرفتشناسی
شماره نشریه
1تاریخ نشر
2017-08-231396-06-01
ناشر
دانشگاه رازیسازمان پدید آورنده
استادیار پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی (سمت)شاپا
2676-65312676-654X
