ارزیابی اثر ویژگی‌های مورفولوژیکی ریشه بر جذب فسفر در ارقام برنج (Oryza sativa L.)

Abstract

شناسایی ارقامی از گیاهان زراعی که به‌عنوان فسفرکارا شناخته می‌شوند، می‌تواند باعث استفاده بهتر گیاه از فسفر خاک شود. به‌منظور بررسی اثر شاخص‏های مرتبط با ویژگی‌های ریشه ارقام برنج با جذب فسفر، آزمایشی به‌صورت گلدانی در فضای باز در بهار سال 1401 در موسسه تحقیقات برنج کشور-رشت به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملا تصادفی اجرا شد. تیمارهای آزمایشی شامل 10 رقم برنج (چهار رقم محلی هاشمی، حسنی، علی‏کاظمی و دمسیاه و چهار رقم اصلاح‌شده گیلانه، آنام، شیرودی و خزر و دو رقم ‌اهلمی‌طارم و ندا) و دو سطح فسفر خاک (چهار و 60 میلی‏گرم بر کیلوگرم) بودند. نتایج نشان داد که تفاوت معنی‌داری بین ارقام برنج از نظر ویژگی‏های مورفولوژیک اندازه‌گیری شده ریشه وجود داشت و ارقام ‌اهلمی‌طارم و شیرودی با ساختار ریشه‏ای گسترده از نظر حجم و سطح، کارایی جذب فسفر بالاتری داشتند. ارقام ‌اهلمی‌طارم و شیرودی بیشترین و ارقام گیلانه و خزر کمترین مقدار ویژگی‌های کمی ریشه را داشتند. بیشترین مقدار غلظت فسفر، کارایی جذب و مصرف فسفر (به‌ترتیب 2/3 میلی‏گرم بر گرم، 9/37 درصد و 88 درصد) در رقم اهلمی‌طارم و (به‌ترتیب 9/2 میلی‏گرم بر گرم، 5/32 درصد و 64 درصد) در رقم شیرودی مشاهده شدند. بر اساس نتایج تجزیه خوشه‌ای، ارقام برنج به دو گروه با ویژگی‌های مشترک درون هر گروه تفکیک شدند. بر اساس تجزیه به عامل‌ها، دو عامل اصلی ویژگی‌های مورفولوژیکی و ویژگی‌های کارکردی ریشه شناسایی شدند که تغییرات ویژگی‌های مرتبط با ریشه را به‌طور قابل‌توجهی توجیه کردند. براساس نتایج این آزمایش، ارقام برنج ‌اهلمی‌طارم و شیرودی سازگاری بیشتری با شرایط کمبود فسفر داشته و استفاده از آنها برای زراعت در مناطق مواجه با کمبود فسفر خاک قابل توصیه است.