بررسی اثر تیپ کاربری اراضی بر کیفیت جریان سطحی حوضه‌ی تالار مازندران

Abstract

موضوع: بررسی اثر تیپ کاربری اراضی بر کیفیت جریان سطحی حوضۀ تالار مازندران. هدف: بررسی تغییرات کیفیت منابع آب با تأکید بر نقش کاربری‌های موجود و مشخصات زمین‌شناسی طی دورۀ زمانی 1390 تا 1400 با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات کمی و کیفی منابع آب زیرمینی حوزۀ آبخیز تالار.روش تحقیق: تالار یکی از حوزه‌های آبخیز کوهستانی شمال کشور است و در البرز مرکزی واقع شده است. برای بررسی کاربری اراضی در حوضۀ تالار در بازۀ زمانی 1390 تا 1400 از تصاویر ماهواره‌ای لندست 7، 8 استفاده شد. برای تهیۀ نقشۀ کاربری‌ها ابتدا خطاهای اتمسفری، هندسی و رادیومتری رفع شد و سپس با استفاده از ترکیبات رنگی کاذب و نمونه‌های تعلیمی به تفکیک هر سال نقشۀ کاربری‌ها تهیه شد. برای انجام این موارد از نرم‌افزارهای ArcMap، ENVI 5.6 و گوگل ارث انجین استفاده شد. برای صحت‌سنجی و کنترل نقاط زمینی نیز از نرم‌افزار Google Earth Pro7.3.6 استفاده شد. در ادامه برای تعیین ارتباط بین عوامل مختلف بر روی کیفیت آب از همبستگی پیرسون استفاده شد. همچنین برای صحت‌سنجی کاربری‌ها از ضریب کاپا استفاده شد. سپس با توجه به وضعیت موجود برخی از پارامترهای EC، TDS، pH‌Ca2+، Mg2+، Na+، K+، HCO3-، CO3-2، Cl- و SO42- با استفاده از شاخص RSC، استانداردهای کشاورزی و نمودار شولر بررسی شدند.یافته‌ها: نتایج بررسی پارامترها حاکی از آن بود که پارامترهای Cl و SAR با مقادیر 13/1 و 6/51 کمتر از حد استاندارد بوده ولی پارامتر EC با مقدار 755/24 بیشتر از حد استاندارد است. کاربری مرتع بیشترین درصد (71 درصد) و منابع آب (0/01 درصد) کمترین درصد از کاربری‌ها را به خود اختصاص دادند. بر اساس ضریب کاپا همۀ نقشه‌ها دارای دقت خوبی هستند. کاربری مسکونی عامل اصلی تغییر کیفیت منابع آب حوزۀ آبخیز تالار بوده درحالی‌که جنگل و مرتع کمترین اثر سوء را بر روی کیفیت آب داشتند. بر اساس اندازه‌گیری‌های صورت‌گرفته غلظت عناصر کیفیت آب رودخانۀ تالار کمتر از میانگین استاندارد کشاورزی بوده و در دو ردۀ C1S1 و C2S1 قرار دارند و برای مصارف کشاورزی مناسب است. طبقه‌بندی کیفیت آب براساس پارامترهای SAR، درصد سدیم، شاخص RSC و نمودار شولر حاکی از آن است که کیفیت ازنظر کشاورزی و شرب خوب و مناسب است. نتایج نشان داد که تغییرات کاربری اراضی در حوضۀ تالار به‌سمت کاهش اراضی مرتعی و جنگلی و افزایش اراضی بایر و مسکونی پیش رفته است.نتیجه‌گیری: با توجه به موقعیت حوضۀ تالار مشخص شد که به‌دلیل وجود کاربری‌های صنعتی و کشاورزی موجود در مسیر رودخانه و فعالیت‌های کشاورزی، افزایش استفاده از سم و کود و ورود زه‌آب کشاورزی به این رودخانه و همچنین پساب و زباله‌های مناطق مسکونی، صنعتی از عوامل مؤثر بر تغییر کیفیت آب هستند. بنابراین، اطلاع از تغییر کاربری اراضی جهت بررسی عوامل و علل آن‌ها در یک دورۀ زمانی می‌تواند مورد توجه برنامه‌ریزیان و مدیران باشد و در اتخاذ تصمیمات مورد نیاز آن‌ها را یاری دهد.