تبیین مبانی روش‌شناسی در نظریه اجتماعی-تاریخی علامه طباطبایی‌(ره): چگونگی جمع میان اعتبار و اصالت امورات اجتماعی

Abstract

تاریخ‌نگاری مدرن با وجوه ممیزه خاصی نسبت به تاریخ‌نگاری سنتی مشخص می‌شود. تاریخ مدرن علاوه بر روایی بودن و وجه تحلیلی و تبیینی در تلاش است ضمن مطالعه گذشته به فهم جریانات اثرگذار و شکل­ دهنده وضعیت حال و تحولات آینده دست یابد. یکی از این وجوه تحلیلی و تبیینی، فهم رابطه میان کنش‌های فردی و ساختارهای اجتماعی، به عنوان عنصر اساسی تبیین در مطالعات تاریخ اجتماعی است. در میان متفکرین علوم اجتماعی و تاریخی سه رویکرد متمایز به ساختار/کنش شامل: نظریات کنش گرا، نظریات ساختارگرا و نظریات ساختارگرایی تکوینی را می‌توان ردیابی نمود؛ اما تاکنون شاهد تلاشی منسجم در ارائه نظریه‌ای بومی و مبتنی بر ریشه‌های تفکر اسلامی در این زمینه نبوده‌ایم. بر این اساس در این مقاله سعی شده رویکرد خاص مطالعات تاریخی اجتماعی علامه طباطبایی (ره) در نسبت با مهم‌ترین رویکرد‌های علوم اجتماعی تبیین گردد. نتیجه این بررسی نشانگر آن است که رویکرد اجتماعی علامه در میان دیدگاه‌های ساختارگرا و ذهنیت‌گرا، شکل خاصی از ساختارگرایی تکوینی مبتنی بر نگاه تاریخی و نهادی است. پایه‌های اساسی این رویکرد به نظریه اعتباریات از یک‌سو و نظریه اصالت جامعه در دیدگاه علامه از سویی دیگر باز می‌گردد. جمع میان اعتبار و اصالت امورات اجتماعی که از پیچیدگی‌های دیدگاه علامه به حساب می‌آید، مبحثی است که تاکنون کمتر بدان پرداخته شده است. تاریخ واسطه میان شکل‌گیری ساختارها و نهادهای اجتماعی از کنش‌های فردی است. از سوی دیگر پس از تثبیت ساختارهای اجتماعی، شاهد غلبه ساختارها بر کنشگری فردی هستیم. در این میان نهادهای اجتماعی را باید واسطه این رفت‌وبرگشت دانست.