بررسی ابعاد و شاخص‌های هیدروپلیتیک رودخانه‌های مرزی ایران با تأکید بر شاخص‌های راهبردی

Abstract

هیدروپلیتیک بررسی نقش آب در روابط کشورها در چهار مقیاس محلی، ملی، منطقه­ ای و جهانی است. کشور ایران با دارا بودن 26 رودخانه مرزی و وابستگی حدود 30 درصدی جمعیت کشور به آب حوضه ­های آبریز مشترک، جزء کشورهایی است که به‌شدت تحت تأثیر تحولات و تغییرات هیدروپلیتیکی در جهان قرار دارد. در این میان امنیت مناطق مرزی، به دلیل قرار گرفتن در مناطق پیرامونی و همچنین وابستگی شدید به آب رودخانه ­های مرزی بیشتر تحت­ تأثیر قرار می‌گیرد. بنابراین پژوهش حاضر با روش کیفی و رویکرد توصیفی - تحلیلی و با به ­کارگیری روش ­های دلفی، تحلیل ماتریس متقاطع (Micmac) و با استفاده از نرم ­افزار ArcGis، به بررسی هیدروپلیتیک رودخانه ­های مرزی کشور، شاخص ­ها و مؤلفه‌های تأثیرگذار بر آن و همچنین شاخص ­های ریسک و راهبردی پرداخته است.با استفاده از منابع کتابخانه ­ای و همچنین بهره ­گیری از تکنیک دلفی و اجرای روش پرسش­نامه بیش از 50 شاخص تأثیرگذار بر هیدروپلیتیک رودخانه­ های مرزی شناسایی شد که در مرحله دوم و سوم دلفی نهایتاً 31 عامل مورد تأیید قرار گرفت. با تشکیل تیم خبرگی و مشورت با اساتید این 31 عامل در پنج بُعد «عوامل طبیعی، عوامل انسانی، عوامل ژئوپلیتیکی، عوامل نظامی و عوامل ژئواکونومیکی» دسته ­بندی شدند. نتایج حاصل از تحلیل ماتریس متقاطع در نرم‌افزار میک­ مک نشان­ دهنده شاخص ­های تأثیرگذار، تأثیرپذیر، هدف، مستقل، نتیجه و به­ خصوص شاخص ­های ریسک در هیدروپلیتیک رودخانه ­های مرزی ایران بوده است که در این میان شاخص ­های هدف و به‌خصوص شاخص ­های ریسک، شاخص ­های راهبردی مهم هستند. بنابراین نتایج حاصل از پژوهش نشان می دهند که؛ نیاز به آب آشامیدنی رودخانه ­های مرزی، بیکاری و مهاجرت به دلیل کمبود آب در مناطق حوضه­ های آبریز مشترک، روابط کشورهای پیرامون تحت تأثیر حوضه ­های آبریز، وجود جمعیت فراوان مردم در حوضه­ های آبریز مشترک، ساخت سد و معادن در کشورهای بالادست، موقعیت دفاعی و نظامی رودخانه­ های مرزی ایران، بهره ­برداری سیاسی و ژئوپلیتیکی از آب توسط کشورهای بالادست و فعالیت گروه­ های اشرار و تروریستی در کشورهای بالادست مهم ­ترین شاخص ­های ریسک در هیدروپلیتیک رودخانه ­های مرزی ایران هستند.