فراتحلیل کیفی مطالعات محله در ایران با تأکید بر پژوهش‌های جغرافیای شهری

Abstract

محله به‌عنوان اصلی‌ترین جزء حیاتی شهر و کوچک‌ترین سازمان سیاسی-مدیریتی و خُردترین قلمرو اجتماعی، به‌دلیل برخورداری از ابعاد متنوع، توسط رشته‌های علمی-هنری گوناگونی مطالعه می‌شود. موضوع و هدف مقالۀ حاضر، ارزیابی علمی مقالاتی است که در حوزۀ جغرافیای شهری ایران دربارۀ محله، ابعاد و مسائل آن انتشار یافته است. جامعۀ آماری 102 مقالۀ علمی- پژوهشی است که در رشتۀ جغرافیای شهری نوشته شده و در اختیار همگان است که با توجه به چک‌لیست استاندارد PRISMA و 27 شاخص برای تجزیه‌وتحلیل مقالات در چارچوب روش فراتحلیل کیفی استفاده شده است. در این ارزیابی به مضمون‌ها و مفاهیمی همچون: موضوع، الگو، ماهیت و هدف، شیوۀ استفاده از نظریه، سبک و روش تحقیق، روش گردآوری داده‌ها و قلمرو جغرافیایی، رویکرد هریک از مقالات و درنهایت دسته‌بندی و ارائۀ نتایج آنان پرداخته شده است. نتایج مقاله نشان داد که بیشترین توجه مقالات جغرافیایی در مرتبۀ اول به توسعۀ محله‌ای (44 درصد مقالات) و در مرتبۀ دوم به ابعاد اجتماعی (35 درصد مقالات) و سایر مباحث دیگر در بررسی محلات شهری است. پراکندگی و ازهم‌گسیختگی مضامین مطالعه‌شده؛ تکیه ‌بر روش‌های کمّی، تأکید بیش‌ازحد بر تکنیک پرسشنامه و تکیۀ صرف بر توصیف یا تحلیل اطلاعات مستخرج از آن (44 درصد مقالات)، تعدد آثار تقلیدی در بحث پایداری محلات، توسعۀ پایدار محله و... (38 درصد مقالات)، مخدوش‌بودن پایگاه روش‌شناسی (78 درصد مقالات)، عدم‌تولید نظریه به‌عنوان ویژگی غالب تحقیقات محله‌ای است. اغلب مقالات مطالعه‌شده فاقد بنیان‌های نظری صحیح بوده و به مفاهیم، پیشینه و معرفی چند مفهوم و نظریه به‌طور ناقص در بخش مبانی نظری اکتفا شده است (71 درصد مقالات). بیشتر مضامین مطالعه‌شده را نمی‌توان محله‌شناسی قلمداد کرد، بلکه بیشتر توصیفی از یک متغیر در محله، آن هم به‌‌گونه‌ای منزوی و گسیخته است.