جمعیت

اطلاعات نشریه

صاحب امتیاز: سازمان ثبت احوال

سردبير: دکتر محمدجواد محمودی

شاپا: ۱۰۲۷-۱۹۶۱

ايميل:  nocr12@sabteahval.ir

وبسایت:  populationmag.ir

تعداد شماره ها: 58

تعداد مقالات: 781

تاریخ به رور رسانی:  1398/12/28

شماره جاری

بررسی انزوای اجتماعی سالمندان شهر تهران و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن

علی سیف زاده; منصور حقیقتیان; علی اصغر مهاجرانی

جمعیت, دوره 25, شماره 105, صفحه 1-34

بسیاری از سالمندان دوره پیری را به‌عنوان دوره تنهایی توصیف و از آن به‌عنوان یک تجربه ناخوشایند یاد می‌کنند. با توجه به روند رو به رشد جمعیت سالمندان و اینکه کشورمان تجربه سالمندی را آغاز کرده، پرداختن به نیازهای اجتماعی و شبکه ارتباطی سالمندان حائز اهمیت است. هدف اصلی تحقیق، بررسی انزوای اجتماعی سالمندان شهر تهران و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن بود. این مطالعه مقطعی و از نوع توصیفی است. مطالعه حاضر در سال 1396 و در میان 384 نفر از سالمندان 65 سال و بالای شهر تهران که با روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب‌شده بودند، انجام گردید. ابزارگردآوری اطلاعات شامل پرسشنامه بومی‌شده سنجش انزوای اجتماعی بود. تحلیل    داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار آماری SPSS نسخه 25 در دو سطح توصیفی و تحلیلی انجام شد. بر اساس یافته­های پژوهش میزان انزوای اجتماعی در سالمندان موردمطالعه حدود 62 درصد بود. بررسی ابعاد انزوای اجتماعی این قشر آسیب‌پذیر نشان داد که دو بعد پیوندهای انجمنی (8/81 درصد) و سرمایه اجتماعی ابزاری (2/78 درصد) بالاترین میزان انزوا را به خود اختصاص داده‌اند. بخش ساختاری مدل نیز حاکی از آن است که بیشتر مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم مدل تائید شده است. تنها مسیر مستقیم پایگاه اقتصادی-اجتماعی به انزوای اجتماعی تائید نشده است. بالاترین تأثیر را حمایت اجتماعی بر سلامت با ضریب (0.7) داشته است، تمامی متغیرهای تحقیق به‌استثنای پایگاه اقتصادی – اجتماعی که اثر مستقیم نداشته است، دارای اثر منفی بر روی انزوای اجتماعی بوده­اند. بیشترین اثر مستقیم بر انزوای اجتماعی مربوط به متغیر اعتماد اجتماعی با ضریب(0.41- ) می­باشد.

بررسی عوامل موثر بر احساس امنیت روانی سالمندان با تأکید برسطح توسعه یافتگی مناطق مختلف شهر تهران- کاربرد مدل چند سطحی

نادر مطیع حق شناس

جمعیت, دوره 25, شماره 105, صفحه 35-56

امروزه در اکثر کشور‌ها‌ی جهان، بررسی ابعاد و مسائل روانی، اقتصادی و اجتماعی مربوط به سالمندان پیچیده­تر شده است. از جمله نیازهای اساسی بشرکه در بیشتر نظریه­های روان شناسان و نیز پژوهش­های آنان درباره خصوصیات انسان، مشاهده می­گردد، نیاز به امنیت است. هدف اصلی این مقاله، شناخت تعیین کننده­های اقتصادی، اجتماعی و جمعیت شناختی احساس امنیت روانی سالمندان در شهر تهران با استفاده از تحلیل چند سطحی می­باشد. سوالات اساسی که این مطالعه تلاش می­کند، به آنها پاسخ دهد، این است که مهمترین عوامل اقتصادی، اجتماعی و جمعیت شناختی تأثیرگذار براحساس امنیت روانی سالمندان شهر تهران، در سطح فردی چیست؟ آیا ساختار توسعه شهری، احساس امنیت روانی سالمندان را تغییر می­دهد؟
روش تحقیق دراین مطالعه، پیمایشی بوده و نمونه گیری در سال1390 انجام شده است. جامعهآماریاین پژوهش، جمعیت سالمندان60 ساله و بیشتر شهر تهران در نظرگرفته شده، که 3/7 درصد از جمعیت7 میلیون و 803 هزارنفری کلان شهر تهران، درسال 1385 را شامل می­شوند. روش انتخاب نمونه­های آماری تصادفی بوده و شش منطقه از مناطق22 گانه تهران با توجه به تراکم جمعیت و سطوح متفاوت درجه توسعه یافتگی مناطق شهری، انتخاب و 873  فرد سالمند در خانوار مورد پرسش قرار گرفتند. داده­های مربوط به سطح توسعه یافتگی مناطق شهر تهران برگرفته شده از مقاله رتبه­بندی شاخص­های رفاه شهری مناطق مختلف شهر تهران در سال 1385 نوشته شده توسط محمدزاده اصل و همکاران (1389) می­باشد. در این مقاله از روش خطی سلسله مراتبی به منظور بررسی تأثیر متغیرهای سطح کلان بر ضرایب رگرسیونی سطح فردی در تبیین احساس امنیت روانی سالمندان در شهر تهران استفاده شده است. نتایج نشان داد، بیشترین تغییرپذیری در میانگین نمره احساس امنیت روانی سالمندان مرتبط با سطح فردی یا سطح یک می­باشد. همبستگی بین طبقه­ای بدست آمده، نشان داد که 2 درصد از تغییرات میانگین نمره احساس امنیت روانی سالمندان متأثر از سطح دو یا ویژگیهای مناطق شهری تهران بوده و 98 درصد از تغییرات آن متأثر از ویژگیهای سطح فردی می­باشد. نتایج نشان داد، شاخص توسعه یافتگی اقتصادی و اجتماعی مناطق شهری از نظر آماری، تأثیر معناداری بر میانگین نمره احساس امنیت روانی سالمندان تهران در بین مناطق شهری تهران ندارد. سن فرد و وضعیت زناشویی فرد سالمند با میانگین نمره احساس امنیت روانی سالمند، رابطه معناداری را نشان داد. رشد جمعیت سالمند درکشور، وضع سیاست‌ها و برنامه‌های اجرایی جدیدی را در این زمینه طلب می‌نماید.

نگاهی به ساخت سنی و وضع مشارکت در بازار کار مردان و زنان در معرض ازدواج و طلاق از دریچه سرشماری

محمدباقر عباسی; معصومه توده فلاح; آمنه خطیبی; محدثه صفاکیش

جمعیت, دوره 25, شماره 105, صفحه 57-76

تصمیم‌سازی و برنامه‌ریزی برای جمعیت یک جامعه، نیازمند آگاهی از مشخصه‌های خاص آن جمعیت و به ویژه رصد مستمر تحولات آنهاست. جمعیت زنان و مردان، به‌ویژه زنان دارای همسر و هرگز ازدواج نکرده به‌عنوان یکی از ارکان اساسی محاسبه‌ میزان‌های عمومی و بازتعریف شده‌ ازدواج و میزان طلاق متأهلان قابل توجه هستند.
در این مقاله به منظور مطالعه‌ پویایی ساختار سنی-جنسیافرادی از جمعیت که در معرض رویدادهای ازدواج و طلاق هستند، شاخص‌هایی چون نسبت ازدواج و تأهل در جوانی و نسبت ازدواج در سالمندی معرفی و محاسبه شدند. محاسبات نشان می‌دهد،تجرد در جوانی بیش از آنکه برای زنان مطرح باشد مسئله‌ای مردانه است که توجه مسئولان امر را می‌طلبد. در مقابل تأهلدرجوانی مسئله‌ای زنانه بوده و به دلیل اهمیتی که زمان ورود زنان جوان به چرخه‌ باروری دارد، می‌تواند به عنوان نکته‌ مثبتی مورد توجه قرار گیرد. همچنین به منظور بررسی اختلاف جنسیتی میان نسبتتأهلدرجوانی زنان و مردان، فاصله‌ جنسیتی تأهلدرجوانیتعریف شده است. یافته‌ها نشان می‌دهند، این فاصله بعد از گذشت ۲۰ سال از سرشماری ۱۳۷۵، بیشتر شده است.
علاوه بر این با توجه به تأثیر وضعیت اقتصادی و اشتغال بر تصمیم به ازدواج یا طلاق، مطالعه وضعیت مشارکت در بازار کار افراد بر حسب وضع زناشویی با محاسبه‌ شاخص‌های نرخ مشارکت اقتصادی، نرخ بیکاری و نسبت اشتغال صورت گرفته است. کاهش نرخ مشارکت اقتصادی و نسبت اشتغال مردان دارای همسر، همزمان با افزایش نرخ بیکاری مردان در معرض تجربه‌ نخستین ازدواج، از دیگر یافته‌های این بررسی هستد. شواهد حاکی از این است که شرایط بازار کار برای مردان، عاملی است که شکل‌گیری مردانه‌بودن تجرد در جوانی را سبب شده است. به نظر می‌رسد،با انجام اقدامات موثر درخصوص بهبود این شرایط برای مردان، افزایش تأهل در جوانی برای مردان دور از انتظار نباشد.

تحلیل و پیش بینی جمعیت لازم‌التعلیم دانش آموزی تا افق 1420 براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن1390 و1395

علی الهیار ترکمن; شیرین جعفری; علیرضا کیا

جمعیت, دوره 25, شماره 105, صفحه 77-100

برنامه‌ریزی آموزشی بدون هیچ شکی نیازمند شناخت و آگاهی از آمار دانش‌آموزان در چند سال آینده است، البته این امر تا حدی پیچیده می‌باشد، زیرا جمعیت ایران به دلیل سیاست‌های جمعیتی متفاوت در ادوار مختلف از روندهای موجی برخوردار بوده که همین امر مستقیما بر جمعیت لازم التعلیم دانش‌آموزی اثر گذار است و باید مورد توجه دقیق قرار گیرد. در این مقاله تلاش شده است با توجه به پیش‌بینی‌های بین‌المللی و با استفاده از فرضیات مختلف، جمعیت دانش‌آموزان لازم التعلیم یا در سن مدرسه به تفکیک دوره‌های تحصیلی تا سال1420 در یک سناریو محتمل محاسبه و تحلیل گردد، مبنای تحلیل و سال پایه، داده‌های سرشماری عمومی نفوس و مسکن سالهای 1390 و1395 می‌باشد.

در تحلیل‌های صورت گرفته علاوه بر پیش‌بینی جمعیت لازم‌التعلیم به تفکیک سال در کل کشور، پیش‌بینی‌های ثبت‌نام نیز با توجه به نرخ بازماندگی از تحصیل برآورد شده است، اگرچه این نرخ عمدتا در دوره تحصیلی متوسطه دوم میزان اریبی آمار مربوطه را افزایش می‌دهد. بنابراین پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند جمعیت لازم‌التعلیم به تفکیک دوره‌‌های تحصیلی (ابتدایی، متوسطه اول و متوسطه دوم) روند سینوسی با شیب کاهشی را تا سال 1420 طی می‌‌کند، لذا ضروری است برنامه‌ریزی در این سالها، با توجه به این روند صورت بگیرد.

فراملی گرایی و جنسیت: واکاوی مشارکت زنان دیاسپورای ایرانی در توسعه زادگاهی

سعیده سعیدی

جمعیت, دوره 25, شماره 105, صفحه 101-114

سرمایه فکری و سرمایه انسانی به عنوان عامل اصلی ایجاد مزیت رقابتی پایدار و محرک اصلی رشد و توسعه جوامع مختلف است. مهاجرت زنان تحصیل کرده و متخصص به عنوان مسئله­ای اجتماعی تاثیرات مستقیم و غیرمستقیمی بر توسعه ملی دارد و در سالهای اخیر روندی رو به افزایش یافته است که نیازمند بررسی و تحلیلی جامع و یکپارچه به منظور دستیابی به مدلی برای مدیریت این موضوع است. در این مقاله تلاش خواهد شد، تا با تاکید بیشتر بر سیاست­های جذب و مشارکت استعدادها به عنوان یکی از شاخص­های اصلی سرمایه فکری، به ارتباط مفهومی مهاجرت و توسعه زادگاهی پرداخته شود. با توجه به نظریات فراملی گرایی، مهاجران ایرانی در دیاسپورا به عنوان عامل مهمی از عوامل توسعه پایدار، با سرمایه­های متنوع اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی فرصت­های گرانبهایی هستند که می­توانند با شکل­دهی به جریان ارسال پول، تجارب، مهارت­ها و دانش روز دنیا، کمک بزرگی به توسعه کشور نمایند. حمایت همه جانبه از مهاجران متخصص به ویژه زنان به عنوان حاملان فرهنگی جامعه و تلاش در جهت جذب آنان به هر طریق ممکن، تضمین کننده توسعه و پیشرفت پایدار جامعه می­باشد. پژوهش پیش روی از نظر هدف کاربردی و از نظر روش مطالعه اسنادی است و با تمرکز بر رابطه بین مهاجرت­های بین­المللی و توسعه پایدار در سرزمین مادری، درصدد آسیب شناسی ارتباط دوسویه و موثر زنان مهاجر در دیاسپورای ایرانی با کشور مبدا می­باشد.

بررسی اثر تمپو و کوانتوم بر وقایع جمعیّتی و معرّفی روشهایی برای تعدیل شاخص‌ها

محمد امیری

جمعیت, دوره 25, شماره 105, صفحه 115-126

اثر تمپو به معنی توّرم یا اُفتِ موقّتی یک واقعۀ جمعیتی(تولد، ازدواج و فوت) براثر افزایش یا کاهش در میانگین سن وقوع آن رویداد تعریف می‏شود. تورشِ ناشی از اثر تمپو درمیزان «مرگ‏ومیر ویژۀ سنی» و «امید زندگی» به دلیل تغییر در توزیع سنی مرگ‏ومیرهای نسلی به سمت سنین پیرتر و یا جوان‏تر رخ می­دهد. در خصوص شاخص­های باروری نیز، تغییرات در برنامه­های باروریِ «نسلی» می‏تواند روندهای گمراه‏کننده‏ای در میزان باروری کل (TFR) «مقطعی» ایجاد کند. تشخیص اینکه باروری تا چه اندازه بوسیله‏ اثرات تمپو(زمانی) کاهش یا افزایش می‏یابد، موضوع بسیار مهمی است؛ چراکه با تعمیم میزان‏های پایینِ باروری فعلی به آینده، این واقعیت که این میزان‏ها بر اثر افزایش موقتیِ سنِ فرزندآوری کاهش یافته‌اند، اغلبناآگاهانه نادیده گرفته می‏شود. در همین راستا برخی جمعیت‏شناسان به منظور حذف اثر تمپو(زمانبندی)، راه‏حل‏هایی برای تعدیل شاخص باروری کل ارائه داده‏اند که به تناسب داده‏های موجود و مورد نیاز، قابل استفاده می‏باشند. در این مقاله به شیوه مرور دیدگاه صاحبنظران جمعیت شناسی، ابتدا اثرات تمپو و کوانتوم بر شاخص‏های مرگ و میرو باروری مورد بررسی قرار می­گیرد و سپس روشها و تکنیکهای محاسبۀ شاخص باروری «تعدیل شدۀ زمانی[1]» معرفی می‏گردد.

 

2-Tempo- Adjusted

آسیب شناسی سیاستگذاری جمعیتی جمهوری اسلامی ایران

فرشاد رحیمیان

جمعیت, دوره 25, شماره 105, صفحه 151-127


سیاست‌های جمعیتیبه کلیه تمهیداتی که دولت و نهادهای اجرایی و قانونی برای تأثیر گذاشتن بر ویژگیهای کمی و کیفی یک جمعیت تصویب و اجرا می‌کنند، اطلاق می‌شود. فی­الواقع سیاستهای جمعیتی، اصطلاحی است در جمعیت شناسی با تعاریف مختلف که همگی این تعاریف اشاره دارند به مجموعه اصول و تدابیر و برنامه‌های مشتمل بر اقدامات مؤثر بر رشد و ساختار و توزیع جمعیت، یعنی تشریح چگونگـی و حدود فعالیت دولت در مسائل جمعیتـی و بطور خلاصه به "کلیه اصول و قوانینـی در حوزه جمعیت که از سوی دولت در جهت هماهنگ سازی شرایط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه در راستای دستیابی به توسعه پایدار، تدوین می‌گردد" اطلاق می­گردد. امروزه بسیاری کشورها در حالت عدم تعادل جمعیتی قرار دارند، از یک سو کشورهای در حال توسعه با مشکلات و مسائل رشد بی‌رویه جمعیت دست و پنجه نرم می‌کنند، از سوی دیگر جوامع توسعه‌یافته از نتایج منفی شدن رشد جمعیت و سالخوردگی جمعیت رنج می‌برند. این مقاله در پی آسیب شناسی و تشریح چالش‌ها و مسائل جمعیتی پیش‌روی جامعه ایران در بستر ساختارهای اقتصادی و منابع طبیعی است، تا از این رهگذر اقدامات پیشگیرانه لازم در زمینه جلوگیری از بروز بحران‌های جمعیتی آتی صورت پذیرد.

 

ابر کلیدواژگان